تۆۋەن كۈكۈرتلۈك نېفىت كوكس بايلىقىنىڭ تەمىناتى بارغانسېرى قىسىلىشىغا ئەگىشىپ، كۆيدۈرۈش زاۋۇتلىرى خام ئەشيا ئىستراتېگىيىسىنى قانداق تەڭشىشى كېرەك؟

تۆۋەن كۈكۈرت تەمىناتى قىسىلىشى سەۋەبىدىن، كۆيدۈرۈلگەن نېفىت كولىسى ئىشلەپچىقارغۇچىلارنىڭ خام ئەشيا ئىستراتېگىيىسىنى تەڭشەش

ئازىيىۋاتقان تۆۋەن كۈكۈرتلۈك نېفىت كوكىسى (كۈكۈرت مىقدارى <1%، بولۇپمۇ ئىنتايىن تۆۋەن كۈكۈرتلۈك كوكىس <0.5%) ۋە لىتىي باتارېيە ئانود ماتېرىياللىرى ۋە يۇقىرى دەرىجىلىك ئالدىن پىشۇرۇلغان ئانودلارغا بولغان ئېھتىياج رىقابىتى ئارقا كۆرۈنۈشىدە، كۆيدۈرۈش زاۋۇتلىرى خام ئەشيا ئىستراتېگىيىسىنى بىر مەقسەتلىك تۆۋەن كۈكۈرتنى قوغلىشىشتىن كۆپ مەنبەلىك تولۇقلاش، كاسكادلىق ئىشلىتىش، تېخنىكىلىق ئالماشتۇرۇش ۋە خەتەردىن ساقلىنىش قاتارلىق سىستېمىلىق ئۇسۇلغا ئۆزگەرتىشى كېرەك. ئاساسلىق ئىدىيەنى تۆۋەندىكى يۆنىلىشلەر بويىچە خۇلاسىلىغىلى بولىدۇ:

I. خام ئەشيا قۇرۇلمىسىنى تەڭشەش: «پۈتۈنلەي تۆۋەن كۈكۈرتلۈك» تىن «تۆۋەن كۈكۈرتلۈك + ئوتتۇرا كۈكۈرتلۈكنى ئىلمىي ئارىلاشتۇرۇش»قىچە.

تۆۋەن كۈكۈرتلۈك كوكسنىڭ ئەڭ چوڭ قىيىنچىلىقى شۇكى، ئۇ ھەم قىممەت، ھەم ئاز ئۇچرايدۇ. ئىلگىرى، كۆيدۈرۈش زاۋۇتلىرى مەھسۇلاتنىڭ كۈكۈرتكە ماس كېلىشىگە كاپالەتلىك قىلىش ئۈچۈن تۆۋەن كۈكۈرتلۈك كوكسنى ئەڭ چوڭ دەرىجىدە ئىشلىتىشكە مايىل ئىدى. قانداقلا بولمىسۇن، تەمىنلەش قىس ۋە باھا ئاسمانغا كۆتۈرۈلگەن مۇھىتتا (2025-يىلى، 1-نومۇرلۇق تۆۋەن كۈكۈرتلۈك كوكسنىڭ ئوتتۇرىچە باھاسى بىر مەزگىلدە يىلدىن-يىلغا %57 تىن ئارتۇق ئۆرلىگەن)، بۇ يول ئەمدى ئەمەلىي ئەمەس.

ئەمەلىي ئىستراتېگىيە «يۇقىرى-تۆۋەن كۈكۈرت ئارىلاشتۇرۇش» سىستېمىسىنى قۇرۇشتىن ئىبارەت. ئالدىن پىشۇرۇلغان ئانودلار ۋە ئادەتتىكى قۇۋۋەتلىك گرافىت ئېلېكترودلىرى كۈكۈرت مىقدارىغا بەلگىلىك چىدامچانلىققا ئىگە. ئوتتۇرا-تۆۋەن كۈكۈرتلۈك كوكسنى بەلگىلىك نىسبەتتە (مەسىلەن، تۆۋەن كۈكۈرت: ئوتتۇرا كۈكۈرت = 4:6 ياكى 3:7) تۆۋەن كۈكۈرتلۈك كوكس بىلەن ئارىلاشتۇرغىلى بولىدۇ، بۇ خام ئەشيا تەننەرخىنى زور دەرىجىدە تۆۋەنلىتىش بىلەن بىر ۋاقىتتا، كېيىنكى مەھسۇلات كۈكۈرت ئېھتىياجىنى قاندۇرۇشقا ياردەم بېرىدۇ. مۇھىمى، ھەر بىر تۈركۈم خام ئەشيا ئۈچۈن كۈكۈرت مىقدارى، ئۇچۇچان ماددىلار، ھەقىقىي زىچلىق ۋە مىكرو ئېلېمېنتلار (V، Ni، Fe قاتارلىقلار) نى ئۆز ئىچىگە ئالغان سانلىق مەلۇمات ئامبىرى قۇرۇش ۋە فورمۇلا مودېللىرىنى ئىشلىتىپ، ئارىلاشتۇرۇش نىسبىتىنى توغرا ھېسابلاش ئارقىلىق كالتسىيلانغان كوكسنىڭ فىزىكىلىق-خىمىيىلىك خۇسۇسىيىتىنىڭ مۇقىملىقىغا كاپالەتلىك قىلىش.

كۆيدۈرۈش زاۋۇتلىرىغا نىسبەتەن، بۇ، سېتىۋېلىش تەرەپنىڭ بارلىق سېتىۋېلىش بېسىمىنى تۆۋەن كۈكۈرتلۈك كوكسقا مەركەزلەشتۈرۈشنىڭ ئورنىغا، ئوتتۇراھال كۈكۈرتلۈك كوكس مەنبەلىرىنى (مەملىكەت ئىچىدىكى مۇستەقىل نېفىت ئايرىش زاۋۇتلىرىدىن ئىشلەپچىقىرىلغان ئوتتۇراھال كۈكۈرتلۈك كوكس ئومۇمىي تەمىنلەشنىڭ تەخمىنەن %38 نى ئىگىلەيدۇ ۋە نىسبەتەن مول) بىرلا ۋاقىتتا قولغا كەلتۈرۈشى كېرەكلىكىنى بىلدۈرىدۇ.

II. ئىمپورت يوللىرىنى كۆپ خىللاشتۇرۇش: مۇقىم مەنبەلەرنى قامال قىلىش ۋە گېئوسىياسىي خەۋپ-خەتەرنى تارقىتىش

دۆلەت ئىچىدىكى تۆۋەن كۈكۈرتلۈك كوكىس نېفىت كوكىسى ئىشلەپچىقىرىش مىقدارىنىڭ پەقەت %14 نى ئىگىلەيدۇ (بۇنىڭ ئىچىدە كۈكۈرت مىقدارى <0.5% بولسا پەقەت %4 نى ئىگىلەيدۇ)، لىتىي باتارېيە ئانودلىرى بولسا تۆۋەن كۈكۈرتلۈك كوكىس ئېھتىياجىنىڭ تەخمىنەن %29 نى ئىگىلەيدۇ ھەمدە يەنىلا تېز سۈرئەتتە ئېشىۋاتىدۇ. دۆلەت ئىچىدىكى تەمىنلەش بوشلۇقىنى قىسقا ۋاقىت ئىچىدە تولۇقلىغىلى بولمايدۇ. شۇڭا، تۆۋەن كۈكۈرتلۈك كوكىسنى ئىمپورت قىلىش مۇھىم قوشۇمچە ئامىل بولۇپ قالىدۇ، ئەمما زاۋۇتلار بىرلا مەنبەگە تايىنالمايدۇ.

كونكرېت ھەرىكەتلەر تۆۋەندىكىلەرنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ:

• كۆپ دۆلەتلىك مەنبە: ئەنئەنىۋى ئوتتۇرا شەرق ۋە شەرقىي جەنۇبىي ئاسىيا مەنبەلىرىدىن باشقا، رۇسىيە ۋە ئەزەربەيجان قاتارلىق ئەنئەنىۋى بولمىغان تۆۋەن كۈكۈرتلۈك كوكس مەنبەلىرىگە دىققەت قىلىڭ. ئەڭ تۆۋەن تەننەرخنى بېكىتىش ئۈچۈن «ئۆلچەملىك باھا + لەيلىمە تەڭشەش» مېخانىزمى ئارقىلىق ئوتتۇرا ۋە ئۇزۇن مۇددەتلىك سېتىۋېلىش كېلىشىملىرىنى (1-3 يىل) ئىمزالاڭ.
• يۇقىرى كۈكۈرتلۈك كوكىس ئىمپورتىنى ئالماشتۇرۇش مىقدارىنى كېڭەيتىش: يۇقىرى كۈكۈرتلۈك كوكىسنىڭ SO₂ قويۇپ بېرىش مەسىلىسى سەۋەبىدىن، ئۇنىڭ ئىچكى پىشۇرۇلغان ئانودلاردا ئىشلىتىلىشى چەكلىك، ئەمما يەنىلا كاربون مەھسۇلاتلىرى بازىرى كۈكۈرت، كرېمنىي كاربىد، كالتسىي كاربىد قاتارلىقلارغا سەلبىي ئەمەس. شەرقىي جەنۇبىي ئاسىيا ۋە ئوتتۇرا شەرق يۇقىرى كۈكۈرتلۈك كوكىسنىڭ باھادا روشەن ئەۋزەللىكى بار. كۆيدۈرۈش زاۋۇتلىرى بۇ تۆۋەنكى ئېقىمدىكى مەھسۇلاتلارغا قارىتىلغان مەخسۇس يۇقىرى كۈكۈرتلۈك كوكىس كۆيدۈرۈش لىنىيىسىنى قۇرالايدۇ.
• كەلگۈسى سودا ۋە تاللاش قوراللىرىنى ئىشلىتىڭ: ئىمپورت سېتىۋېلىش مىقدارىنىڭ %30-%50 نى قوغداش، ھەمدە پۇل ئالماشتۇرۇش نىسبىتىنىڭ ئۆزگىرىشى ۋە باھا ئۆزگىرىشچانلىقىنىڭ قوش خەۋپ-خەتىرىنى پەسەيتىش ئۈچۈن چەتئەل پۇلى قوغداش ئۇسۇلىنى قوللىنىڭ.

III. تېخنىكىلىق ئالماشتۇرۇش ۋە فورمۇلا ئەلالاشتۇرۇش: مەنبەسىدە تۆۋەن كۈكىرتلىك كولغا تايىنىشنى ئازايتىش

بۇ ئۇزۇن مۇددەتلىك ئەڭ چوڭ قىممەتكە ئىگە يۆنىلىش. تۆۋەن كۈكۈرتلۈك كوكىس كەمچىللىكىنىڭ ماھىيىتى تۆۋەن ئېقىمدىكى ئېھتىياج قۇرۇلمىسىنىڭ ئۆزگىرىشىدۇر - لىتىي باتارېيە ئانودلىرى ۋە يۇقىرى دەرىجىلىك گرافىت ئېلېكترودلىرى تەمىنلەشتىن كۆپ تېز ئېشىۋاتىدۇ. ئەگەر كۆيدۈرۈش زاۋۇتلىرى پەقەت تەمىنلەش جەھەتتىكى مەسىلىنى ھەل قىلسا، ئۇلار ھەمىشە رېئاكتىپ بولىدۇ. ئۇلار تېخنىكا جەھەتتىكى بۆسۈشلەرنى قىلىشى كېرەك.

دەلىللەنگەن ياكى ئاكتىپ ھالدا يولغا قويۇلۇۋاتقان بىر قانچە يول:

• تۆۋەن كۈكۈرتلۈك كوكىس ئىشلىتىشنى ئازايتىش ئۈچۈن ياردەمچى ماتېرىياللارنى ئارىلاشتۇرۇش: قايتا ئىشلەنگەن گرافىت، كاربون تالا ۋە باشقا ياردەمچى ماتېرىياللارنى ئانود ماتېرىياللىرى ۋە يۇقىرى دەرىجىلىك كاربون مەھسۇلاتلىرىنىڭ تەركىبىگە قوشۇش تۆۋەن كۈكۈرتلۈك كوكىس سەرپىياتىنى %10-%15 تۆۋەنلىتىدۇ. شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، پىشۇرۇش ۋە گرافىتلاشتۇرۇش جەريانلىرىنى ياخشىلاش ھەر بىر نېفىت كوكىسىنىڭ سەرپىياتىنى %8-%10 تۆۋەنلىتىدۇ.
• كۆمۈر ئاساسلىق ئىگنە كوكىسى بىلەن قىسمەن ئالماشتۇرۇش: كۆمۈر ئاساسلىق ئىگنە كوكىسىنىڭ باھاسى نېفىت كوكىسىغا قارىغاندا تەخمىنەن %20 ئەرزان، ئۇنىڭ ئانود ماتېرىياللىرىدىكى ئىشلىتىش نىسبىتى %15 تىن %28 كە كۆتۈرۈلدى. بەزى يۇقىرى دەرىجىلىك مەھسۇلاتلار ئۈچۈن، كۆمۈر ئاساسلىق ئىگنە كوكىسى ۋە تۆۋەن كۈكۈرتلۈك كوكىسنى سانائەت كۆلىمىدە بىرلىكتە ئىشلىتىش ئاللىقاچان مۇمكىن. كالتسىيلاش زاۋۇتلىرى ئىگنە كوكىسى كالتسىيلاش ئىقتىدارىنى ئالدىن پىلانلاپ قۇرالايدۇ.
• تەبىئىي گرافىتنىڭ ئورنىنى ئالىدىغان ئۇسۇل: يۈزەكى قاپلانغان تەبىئىي گرافىت (مەسىلەن، نانو-كرېمنىي كاربىد قاپلاش) سۈنئىي گرافىتتىن %30 تۆۋەن باھادا 2000 قېتىمدىن ئېشىپ كېتىدىغان دەۋرىيلىك ئۆمرىگە ئېرىشتى، ھەمدە ئۇنىڭ بازار ئۈلۈشى %15 تىن %25 كە ئۆستى. بۇ تۆۋەن كۈكۈرتلۈك كوكىسقا تايىنىدىغان ئانود ماتېرىيالى كارخانىلىرى بىلەن بىۋاسىتە رىقابەتلىشىپ، كۆيدۈرۈش زاۋۇتلىرىنى خام ئەشيا ئورنىنى ئېلىشنى جىددىي ئويلىشىشقا مەجبۇرلىدى.
• بىئو-كوكس قاتارلىق يېڭىدىن پەيدا بولۇۋاتقان خام ئەشيالارنى نازارەت قىلىش: گەرچە سىناق دائىرىسىدە بولسىمۇ، بىئو-كوكس بەزى كاربون مەھسۇلاتلىرىدا ئورنىنى ئېلىش ئىقتىدارىغا ئىگە ئىكەنلىكىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ، شۇڭا كۆيدۈرۈش زاۋۇتلىرى تەرىپىدىن داۋاملىق تېخنىكىلىق كۆزىتىشكە ئەرزىيدۇ.

IV. ئىشلەپچىقىرىش ئۈنۈمىنى ئاشۇرۇش: خام ئەشيا باھاسىنىڭ ئۆسۈشىنى قاپلاش ئۈچۈن جەريان پايدىسىدىن پايدىلىنىڭ

خام ئەشيا باھاسىنىڭ ئۆرلىشى تاشقى ئامىللار، ئەمما كالتسىيلانغان كوكسنىڭ مەھسۇلات مىقدارى، ئېنېرگىيە سەرپىياتى ۋە قالدۇق مىقدارى زاۋۇتنىڭ ئۆزىنىڭ كونتروللۇقىدا.

• كالتسىيلانغان كوكسنىڭ مەھسۇلات مىقدارىنى ئاشۇرۇش: كالتسىيلاش جەريانىنىڭ پارامېتىرلىرىنى (كالتسىيلاش تېمپېراتۇرىسى، تۇرۇش ۋاقتى، ھاۋا تەقسىماتى) ئەلالاشتۇرۇپ، مەھسۇلات مىقدارىنى 1-2 پىرسەنت پوئىنت ئاشۇرۇش. خام ئەشيا بىرلىكىنىڭ باھاسى ھەر توننىسىغا بىر قانچە يۈز يۈەن ئۆرلىگەندە، بۇ %1-%2 مەھسۇلات مىقدارىنىڭ ئېشىشى ھەر بىر خام ئەشيا تەننەرخىنىڭ بىۋاسىتە تۆۋەنلىشىگە باراۋەر.
• ئىسراپ ئىسسىقلىقنى قايتا ئىشلىتىش ۋە ئېنېرگىيە باشقۇرۇش: بىرلىك ئېنېرگىيە سەرپىياتىنى ئازايتىش ئۈچۈن ئىسراپ ئىسسىقلىقنى قايتا ئىشلىتىش سىستېمىسىنى يولغا قويۇش، ھەمدە يۇقىرى پەللىدىكى توك ۋە يېشىل توكتىن پايدىلىنىپ، ئىشلەپچىقىرىش ئېنېرگىيەسى تەننەرخىنى تۆۋەنلىتىش.
• رەقەملىك زاپاس ساقلاش باشقۇرۇش: خام ئەشيا باھاسىنى نازارەت قىلىش سىستېمىسىنى قۇرۇپ، نەق مەيدان ۋە كەلگۈسىدىكى باھانى ھەقىقىي ۋاقىتتا ئىز قوغلاپ، سېتىۋېلىش ۋاقتىنى دىنامىك تەڭشەش. بىخەتەرلىك زاپاسنى ئەنئەنىۋى 3 ئايدىن 1.5-2 ئايغىچە قىسقارتىپ، مەبلەغ سېلىش ۋە باھانىڭ چۈشۈش خەۋپىنى ئازايتىڭ.

V. تەمىنلەش زەنجىرى ھەمكارلىقى: خەتەرنى ئورتاقلىشىش ئۈچۈن يۇقىرى ۋە تۆۋەنكى ئېقىم بىلەن باغلىنىش

كۈكۈرت مىقدارى تۆۋەن كوكس كەمچىل بولغان مۇھىتتا، يالغۇز سېتىۋېلىش ئەندىزىسى كونا بولۇپ قالدى.

• تۆۋەنكى ئېقىمدىكى خېرىدارلار بىلەن باغلىنىشلىق باھا كېلىشىمى ئىمزالاش: ئالدىن پىشۇرۇلغان ئانود كارخانىلىرى ۋە ئانود ماتېرىيالى ئىشلەپچىقارغۇچىلار بىلەن «كوكاس باھاسى - مەھسۇلات باھاسى» باغلىنىش مېخانىزمىنى مۇزاكىرە قىلىش. نېفىت كوكاس باھاسى ئۆرلىگەندە، مەھسۇلات باھاسى ماس ھالدا تەڭشىلىپ، تۆۋەنكى ئېقىمدىكى تەننەرخ بېسىمىنى راۋان ئۆتكۈزۈۋېتىش.
• نېفىت ئايرىش زاۋۇتلىرى بىلەن ئۇزۇن مۇددەتلىك توختام ئىمزالاپ، مىقدارنى مۇقىملاشتۇرۇش: قىسقا مۇددەتلىك بازار تەۋرىنىشىنىڭ تەسىرىگە ئۇچرىماسلىق ئۈچۈن، باھا چەكلىمىسى ماددىلىرى بار ئۇزۇن مۇددەتلىك توختاملار ئارقىلىق يىللىق تۆۋەن كۈكۈرتلۈك كوكىس سېتىۋېلىش مىقدارىنىڭ %50 تىن كۆپرەكىنى كاپالەتلەندۈرۈش.
• كەسىپ ماسلىشىشىغا قاتنىشىش: كەسىپ جەمئىيەتلىرىنى ئىمپورت تاموژنا بېجى سىياسىتىنى ئەلالاشتۇرۇشقا قاتنىشىشقا ئۈندەپ، يۇقىرى كۈكۈرتلۈك كوكىس ئىمپورت تەننەرخىنى تۆۋەنلىتىش، ۋاسىتىلىك ھالدا ئىشلىتىشكە بولىدىغان خام ئەشيا زاپىسىنى كېڭەيتىش.

ئەڭ ئاخىرقى نۇقتا

تۆۋەن كۈكۈرتلۈك كوكىس كەمچىللىكى قىسقا مۇددەتلىك ئۆزگىرىش ئەمەس، بەلكى ئوتتۇرا ۋە ئۇزۇن مۇددەتلىك قۇرۇلمىلىق زىددىيەت (ئۆي ئىچىدىكى تۆۋەن كۈكۈرتلۈك كوكىس ئومۇمىي مەھسۇلات مىقدارىنىڭ پەقەت %14 نى ئىگىلەيدۇ، لىتىي باتارېيە ئانود ئېھتىياجى بولسا يىلدا %10 تىن ئېشىپ كېتىۋاتىدۇ). كالتسىيلاش زاۋۇتلىرى خام ئەشيا ئىستراتېگىيىسىنى «تۆۋەن كۈكۈرتلۈك كوكىس ئۈچۈن ئالدىراش» تىن «ئارىلاشمىلارنى كونترول قىلىش، ئىمپورتنى كۆپ خىللاشتۇرۇش، ئالماشتۇرۇشنى ئىلگىرى سۈرۈش، ئۈنۈمنى ئاشۇرۇش ۋە تەمىنلەش زەنجىرىنى باغلاش» قاتارلىق بەش تەرەپلىك ئۇسۇلغا ئۆزگەرتىشى كېرەك. بۇ بىرىكمىنى كىم ئالدى بىلەن تاماملىسا، كېيىنكى خام ئەشيا دەۋرىيلىكىدە تەشەببۇسكارلىقنى قولغا كەلتۈرىدۇ.